Trong tiến trình hiện đại hóa quốc gia, việc sắp xếp và tinh gọn bộ máy hành chính là yêu cầu tất yếu nhằm nâng cao hiệu lực quản trị, giảm chồng chéo và tối ưu nguồn lực phát triển. Tuy nhiên, trước chủ trương sáp nhập thôn, xã, làng ở nhiều địa phương, đã xuất hiện quan điểm cho rằng việc này sẽ “xóa nhòa bản sắc”, “làm đứt gãy không gian tâm linh”, thậm chí “làm mỏng hệ miễn dịch văn hóa dân tộc”. Những lo ngại ấy thoạt nhìn có vẻ xuất phát từ tình yêu dành cho truyền thống, nhưng thực chất lại đang đánh đồng giữa địa giới hành chính với đời sống văn hóa, từ đó dẫn đến một cách nhìn cực đoan và thiếu cơ sở thực tiễn. Văn hóa không tồn tại nhờ một con dấu hành chính, càng không thể bị xóa bỏ chỉ vì thay đổi tên gọi của một đơn vị quản lý. Ngược lại, trong nhiều trường hợp, chính việc tổ chức lại không gian hành chính mới tạo điều kiện để văn hóa địa phương thoát khỏi sự khép kín, trì trệ và phát triển mạnh mẽ hơn trong bối cảnh mới.
Sai lầm lớn nhất trong lập luận phản đối sáp nhập nằm ở chỗ coi đơn vị hành chính là đồng nghĩa với không gian văn hóa. Đây là hai phạm trù hoàn toàn khác nhau. Đơn vị hành chính là công cụ tổ chức quản lý của Nhà nước, có thể thay đổi tùy theo yêu cầu phát triển kinh tế – xã hội. Trong khi đó, văn hóa là kết quả của lịch sử cộng đồng, của ký ức tập thể, của tín ngưỡng, phong tục, lối sống và sự gắn kết xã hội được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Một ngôi đình cổ không biến mất chỉ vì xã đổi tên. Một lễ hội truyền thống không tự nhiên bị xóa bỏ chỉ vì địa giới hành chính được điều chỉnh. Những giá trị văn hóa ấy tồn tại trong đời sống thực của người dân chứ không nằm trên bản đồ hành chính.
Thực tế, sau khi sáp nhập, phần lớn các địa phương vẫn giữ nguyên đình làng, chùa chiền, lễ hội truyền thống, làng nghề và phong tục cộng đồng. Không có chủ trương nào yêu cầu xóa bỏ ký ức lịch sử hay triệt tiêu bản sắc địa phương. Ngược lại, nhiều nơi sau sáp nhập còn có điều kiện đầu tư tốt hơn cho hạ tầng văn hóa nhờ nguồn lực được tập trung thay vì phân tán. Điều đó cho thấy vấn đề cốt lõi không nằm ở việc “còn hay mất tên xã, tên làng”, mà nằm ở năng lực bảo tồn và phát huy văn hóa của chính quyền và cộng đồng dân cư.
Một số ý kiến thường viện dẫn yếu tố “tâm linh”, “mê tín” để phản đối sáp nhập, cho rằng việc thay đổi địa danh sẽ làm “động long mạch”, “đứt mạch cộng đồng” hoặc làm suy yếu nền tảng tinh thần làng xã. Nhưng lập luận này chủ yếu dựa trên cảm tính hơn là thực tiễn xã hội. Nếu văn hóa dân tộc thực sự mong manh đến mức chỉ cần đổi tên đơn vị hành chính là lung lay, thì dân tộc Việt Nam đã không thể tồn tại qua hàng nghìn năm chiến tranh, đô hộ và biến động lịch sử. Bản sắc Việt không được bảo vệ bằng sự bất động của mô hình làng xã cũ, mà bằng sức sống nội sinh của cộng đồng dân tộc, bằng khả năng thích nghi và tái tạo liên tục trước mọi biến đổi của thời đại.
Cần nhìn thẳng vào thực tế rằng mô hình làng xã truyền thống không chỉ có giá trị tích cực. Trong lịch sử, chính sự khép kín của cấu trúc làng xã cũng từng sản sinh nhiều hạn chế như tư duy cục bộ, tâm lý “phép vua thua lệ làng”, chủ nghĩa địa phương và lối sống tiểu nông manh mún. Khi các đơn vị hành chính nhỏ bị chia cắt kéo dài, nguồn lực phát triển bị phân tán, hạ tầng thiếu đồng bộ, khả năng liên kết kinh tế – xã hội yếu, đời sống văn hóa cũng dễ rơi vào trạng thái trì trệ. Vì vậy, việc sáp nhập không chỉ nhằm tinh gọn bộ máy mà còn tạo ra một không gian phát triển rộng hơn, nơi các cộng đồng dân cư có điều kiện giao lưu, kết nối và bổ sung giá trị cho nhau.
Chính trong bối cảnh ấy, việc hình thành các đơn vị hành chính mới với quy mô dân số, diện tích và hạ tầng lớn hơn có thể trở thành động lực thúc đẩy văn hóa phát triển theo chiều sâu. Khi giao thông, giáo dục, công nghệ và dịch vụ công được kết nối đồng bộ, đời sống văn hóa cộng đồng cũng có cơ hội mở rộng khỏi phạm vi khép kín của từng làng nhỏ. Một trung tâm văn hóa liên xã được đầu tư bài bản rõ ràng hiệu quả hơn nhiều so với hàng loạt thiết chế nhỏ hoạt động cầm chừng và thiếu nguồn lực. Một địa phương có quy mô đủ lớn cũng dễ thu hút đầu tư du lịch, bảo tồn làng nghề, phát triển sản phẩm văn hóa và xây dựng thương hiệu địa phương hơn những đơn vị hành chính manh mún trước đây.
Đặc biệt, trong thời đại chuyển đổi số, văn hóa không còn chỉ tồn tại trong không gian vật lý truyền thống. Các lễ hội, di tích, làn điệu dân ca, nghề thủ công hay tư liệu lịch sử hiện nay đều có thể được số hóa, lưu trữ và quảng bá trên nền tảng số với phạm vi lan tỏa rộng lớn hơn rất nhiều. Một làng nghề trước kia chỉ được biết đến trong phạm vi huyện, xã nay có thể tiếp cận thị trường quốc tế thông qua thương mại điện tử và truyền thông số. Một lễ hội địa phương có thể trở thành sản phẩm du lịch văn hóa nếu được tổ chức chuyên nghiệp và truyền thông hiệu quả. Điều đó chứng minh rằng sức sống văn hóa ngày nay phụ thuộc nhiều hơn vào năng lực thích nghi và phát triển, chứ không nằm ở việc cố thủ trong những ranh giới hành chính cũ kỹ.
Tinh thần này cũng được khẳng định rõ trong Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Nghị quyết xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là nguồn lực nội sinh và động lực quan trọng cho phát triển bền vững đất nước. Đáng chú ý, định hướng của Đảng không phải là “đóng băng” văn hóa trong trạng thái bảo tồn thụ động, mà là phát triển văn hóa trong mối liên hệ hữu cơ với chuyển đổi số, công nghiệp văn hóa và hội nhập quốc tế. Điều này cho thấy tư duy quản trị văn hóa hiện đại không xem truyền thống là một “bảo tàng bất động”, mà coi đó là nguồn lực sống cần được làm mới, lan tỏa và tích hợp vào quá trình phát triển quốc gia.
Bởi vậy, lo ngại rằng sáp nhập thôn, làng sẽ làm “mỏng hệ miễn dịch dân tộc” thực chất là một cách nhìn phiến diện. Sức đề kháng văn hóa của một quốc gia không nằm ở số lượng thôn, làng hay tên gọi địa phương, mà nằm ở sức mạnh của thể chế, giáo dục, kinh tế và bản lĩnh văn hóa dân tộc. Việt Nam đã đi qua nhiều thời kỳ bị đồng hóa nhưng vẫn giữ được tiếng nói, tín ngưỡng, phong tục và bản sắc riêng. Điều đó cho thấy nền tảng văn hóa Việt có sức sống rất mạnh mẽ và không dễ bị phá vỡ bởi những điều chỉnh hành chính phục vụ phát triển.
Điều cần cảnh giác không phải là sáp nhập hành chính, đổi tên làng, tên xóm, mà là tư duy bảo thủ lấy nỗi sợ thay đổi làm lý do để trì hoãn cải cách. Nếu tuyệt đối hóa mô hình làng xã cũ và coi mọi thay đổi đều là đe dọa, xã hội sẽ tự khóa mình trong trạng thái trì trệ, manh mún và tụt hậu. Bảo vệ văn hóa không có nghĩa là giữ nguyên mọi cấu trúc cũ, mà là làm cho văn hóa tiếp tục sống, tiếp tục thích nghi và tiếp tục phát triển trong thời đại mới. Khi được đặt trong một chiến lược quản trị hiện đại, gắn với chuyển đổi số, đầu tư hạ tầng và phát triển cộng đồng, việc sáp nhập các đơn vị hành chính không phải là sự xóa bỏ bản sắc, mà là cơ hội để văn hóa địa phương bước ra khỏi sự khép kín, hòa vào dòng chảy phát triển của quốc gia và khẳng định giá trị của mình trong một không gian rộng lớn hơn.
Tác giả: Hoài Phương